Jak utworzyć czas przeszły passato prossimo?
To najczęściej używany czas przeszły w języku włoskim, mówi o czynnościach dokonanych, np. Ieri ho mangiato una pizza buonissima. Wczoraj zjadłam pyszną pizzę.
Ten czas zawsze ma dwie części: pierwsza to czasownik posiłkowy avere lub essere, a druga to participio passato, które tworzy się według prostej reguły:
mangiare -> mangiato
ricevere -> ricevuto
partire -> partito
Istnieją też nieregularne formy participio, o których piszę tutaj.
PASSATO PROSSIMO = AVERE/ESSERE + PARTICIPIO PASSATO (-ato, -uto, -ito)
Zobaczmy teraz, jak wybrać czasownik posiłkowy.
Passato prossimo – mieć czy być (avere o essere)?
Wybór czasownika posiłkowego (avere/essere) często bywa sporym dylematem. O tyle większym, że zdarza się, iż jeden czasownik może przyjąć avere lub essere w czasie przeszłym passato prossimo w zależności od kontekstu. Przyjrzymy się zatem sytuacjom typowym i wyjątkom.
AVERE – Które czasowniki wolą mieć?
Większość czasowników łączy się z avere. Najważniejsza reguła dotyczy możliwości utworzenia strony biernej (takie czasowniki nazywają się przechodnimi). Zazwyczaj zdanie w stronie biernej będzie polegać na tym, że coś zostało (zrobione). Przyjrzyjmy się zdaniom:
Ho letto un libro. (Przeczytałam książkę.) -> Książka została przeczytana.
Ho mandato un sms. (Wysłałam sms.) -> Sms został wysłany.
Czyli… Tak, możemy utworzyć stronę bierną, co oznacza, że czasownikiem posiłkowym, który wybierzemy do stworzenia passato prossimo, będzie AVERE.
Jeszcze jedno ułatwienie: by móc utworzyć stronę bierną, potrzebujemy dopełnienia (okropne słowo, wiem), czyli słowa, które dopełnia czasownik o dodatkową informację, np.: Ho mandato una lettera. Ho incontrato Giorgio.
ESSERE – Które czasowniki wolą być?
- Wszystkie zwrotne: np. chiamarsi, lavarsi, incontrarsi.
- Czasowniki nieprzechodnie (te, od których nie możemy strony biernej), związane z ruchem, przemieszczaniem się, zmianą stanu/miejsca/właściwości fizycznej: np. andare, apparire, arrivare, cadere, dimagrire, diventare, entrare, essere, morire, nascere, rimanere, stare, tornare, uscire, venire. Na obrazku zebrane są najważniejsze czasowniki łączące się z essere w passato prossimo:
Wyjątki (wydaje nam się, że według tej logiki powinno być „essere” a jest „avere”): ballare, camminare, guidare, nuotare, passeggiare, viaggiare
Np.: Abbiamo ballato tutta la sera. Marco ha viaggiato con l’aereo. - bastare, capitare, durare, interessare, mancare, piacere, sembrare, servire, succedere.
W większości występują w 3. osobie (l. mnogiej lub pojedynczej) i łączymy je z essere:
Np.: La conferenza non mi è piaciuta per niente. Ci è mancato il tempo per visitare il Colosseo.
Czasem AVERE, czasem ESSERE
Istnieje grupa czasowników, która przyjmuje w czasie passato prossimo posiłkowy avere lub essere w zależności od kontekstu. I są to:
- Cominciare, finire, cambiare, aumentare, diminuire.
Jeśli w tłumaczeniu wyjdzie nam cząstka „się”, , musimy wybrać essere. np.
Il film è finito -> Film się skończył. ALE:
Ho finito di guardare il film -> Skończyłam oglądać film. (Ułatwienie polega na tym, że nie mamy cząstki „się” w tłumaczeniu). - Piovere, nevicare (zjawiska atmosferyczne).
W tym przypadku akurat nie ma żadnej różnicy w użyciu avere i essere, to już twój wybór:
Ieri ha piovuto tutto il giorno. Ieri è piovuto tutto il giorno. - Correre, saltare, volare, passare, salire, scendere.
Np.: Ho corso tutto il giorno. Sono corso alla fermata dell’autobus. Zazwyczaj jeśli w zdaniu występuje punkt docelowy (jak na przykład la fermata dell’autobus), będziemy używać essere. - Potere, volere, dovere.
One same w sobie nie decydują w żaden sposób o czasowniku posiłkowym — najważniejsze jest to, co stoi za nimi. I jeśli jest to czasownik, które chce mieć przy sobie essere, to zdanie wygląda na przykład tak: Sono potuta venire.
Lub (gdy dalszy czasownik chce avere): Ho dovuto scrivere al mio professore.
Tu trzeba uważać także na czasowniki zwrotne i na to, gdzie postawimy cząstkę „się” (nie ma między tymi zdaniami różnicy, to już kwestia naszego wyboru). Jeśli znajduje się ona na początku, musimy użyć essere:
Mi sono dovuta alzare presto. Jeśli jest zaś doklejona do czasownika, używamy avere: Ho dovuto svegliarmi presto.
Nieregularne formy czasu przeszłego i fiszki do nauki znajdziesz tutaj.
A tymczasem już wszystkie pułapki, jakie możemy spotkać w czasie passato prossimo.
Jeśli chciał_byś poćwiczyć czas przeszły na żywo, zobacz nasze praktyczne kursy w kameralnych grupach lub indywidualnie i sprawdź ofertę naszych kursów włoskiego. Prowadzimy również webinary i warsztaty językowe.
Wszystkiego włoskiego!
Katarzyna